5 Yıl Hapis Cezası Alan Bir Hükümlü Otomatik Olarak Kısıtlanır Mı, Mülküne El Konulur Mu?

Türk Medeni Kanunu'nun 407. maddesinde 7499 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikler, hapis cezası nedeniyle kısıtlama kurumunda önemli bir paradigma değişikliği meydana getirmiştir. Önceki düzenlemede, bir yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasına mahkûm olan ergin kişiler hakkında kural olarak vesayet kararı verilmekte ve bu kişiler bakımından kısıtlama neredeyse otomatik bir hukuki sonuç olarak uygulanmaktaydı. Kanun koyucu ise yeni düzenleme ile bu yaklaşımı terk ederek, yalnızca belirli bir süreyi aşan hapis cezalarının varlığını tek başına yeterli görmemiş, ayrıca somut olayın özelliklerinin değerlendirilmesini zorunlu hale getirmiştir. Böylece vesayet hukukunda bireysel değerlendirme esasına dayalı daha ölçülü bir sistem benimsenmiştir.

Mevcut düzenlemeye göre, beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasına mahkûm edilen ergin bir kişi hakkında vesayet kararı verilebilmesi için yalnızca cezanın süresi yeterli değildir. Bunun yanında, kişinin kişiliğinin veya malvarlığının korunması bakımından kısıtlanmasının gerekli olduğunun da tespit edilmesi gerekir. Dolayısıyla mahkeme, her somut olayda hükümlünün içinde bulunduğu koşulları ayrı ayrı değerlendirerek, vesayet kurumuna gerçekten ihtiyaç bulunup bulunmadığını araştırmak zorundadır. Bu değişiklik, özgürlüğü bağlayıcı cezanın tek başına fiil ehliyetini sınırlayan otomatik bir sonuç doğurmasının önüne geçmeyi ve temel haklara daha uygun bir denge kurulmasını amaçlamaktadır.

Mahkemenin yapacağı değerlendirme sırasında dikkate alınan en önemli hususlardan biri, hükümlünün ceza infaz kurumunda bulunmasına rağmen malvarlığını ve hukuki işlerini yönetme imkânına sahip olup olmadığıdır. Günümüzde vekâlet verilmesi, avukat aracılığıyla hukuki işlemlerin yürütülmesi, banka işlemlerinin belirli ölçüde gerçekleştirilebilmesi ve çeşitli idari işlemlerin temsil yoluyla yapılabilmesi mümkün olduğundan, uzun süreli hapis cezası alan her kişinin mutlaka vesayet altına alınması gerektiği söylenemez. Eğer hükümlü, malvarlığını koruyabilecek, ekonomik işlerini yönetebilecek ve hak kaybına uğramasını önleyebilecek durumdaysa mahkeme, kısıtlama kararı vermeksizin mevcut durumun devamına karar verebilir. Buna karşılık kişinin malvarlığının sahipsiz kalması, önemli hak kayıplarının ortaya çıkma ihtimali veya kişisel menfaatlerinin korunmasının başka şekilde mümkün olmaması hâlinde vesayet kararı verilmesi gündeme gelebilecektir.

Vesayet kararı verilmesi hâlinde de bunun sonucu, hükümlünün malvarlığının elinden alınması veya mülkiyet hakkının sona ermesi değildir. Vesayet kurumu, mülkiyetin devrini değil, malvarlığının yönetimini ve korunmasını amaçlayan bir koruma tedbiridir. Bu nedenle vasi atanmasıyla birlikte taşınmazlar, banka hesapları veya diğer malvarlığı değerleri devletin ya da vasinin mülkiyetine geçmez. Mülkiyet hakkı tamamen hükümlüde kalmaya devam eder. Vasi ise yalnızca kanunun ve vesayet makamının denetimi altında, bu malvarlığını hükümlünün yararına uygun şekilde yönetmek ve korumakla yükümlü olur. Vasi, malvarlığını kendi adına kullanamaz, kişisel menfaati doğrultusunda tasarrufta bulunamaz ve kanunun izin verdiği hâller dışında önemli işlemleri mahkeme izni olmaksızın gerçekleştiremez.

Bu nedenle uygulamada zaman zaman dile getirilen "beş yıl hapis cezası alan kişinin malına el konulur" yönündeki değerlendirme hukuken doğru değildir. Ceza mahkûmiyeti ile mülkiyet hakkına ilişkin sonuçlar birbirinden farklı hukuki kurumlara tabidir. Türk Medeni Kanunu'nun 407. maddesi yalnızca belirli şartların gerçekleşmesi hâlinde vesayet kararı verilmesine imkân tanımakta olup, mülkiyetin devlete geçirilmesine veya hükümlünün malvarlığına genel olarak el konulmasına ilişkin bir düzenleme içermemektedir. Sonuç olarak, beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezası alan bir kişi hakkında vesayet kararı verilip verilmeyeceği, mahkemenin somut olayın özelliklerini değerlendirerek kişiliğinin veya malvarlığının korunmasının gerekli olup olmadığına ilişkin yapacağı incelemeye bağlıdır. Vesayet kararı verilmesi hâlinde ise amaç mülkiyet hakkını ortadan kaldırmak değil, hükümlünün malvarlığının güvenli şekilde yönetilmesini ve haklarının korunmasını sağlamaktır.