Kısıtlının Menfaati İspatlanamazsa Sulh Hukuk Mahkemesi Satış İznini Neden İptal Eder?

Vesayet hukukunun temel amacı, fiil ehliyeti çeşitli nedenlerle sınırlandırılmış veya tamamen kaldırılmış kişilerin malvarlığı ile kişisel menfaatlerinin korunmasını sağlamaktır. Bu nedenle vesayet makamı olan Sulh Hukuk Mahkemesi, vasi tarafından yapılan her önemli tasarrufu sıkı bir denetime tabi tutar. Özellikle kısıtlıya ait taşınmazların satışı, kanunun en hassas yaklaştığı işlemlerden biridir. Türk Medeni Kanunu uyarınca vasi, mahkemenin izni olmaksızın kısıtlının taşınmazını satamaz. Bunun nedeni, taşınmazın çoğu zaman kısıtlının en değerli malvarlığı unsuru olması ve satıldıktan sonra geri kazanılmasının mümkün olmamasıdır. Bu sebeple mahkeme, satış talebini değerlendirirken yalnızca vasinin beyanlarını esas almaz; satışın gerçekten kısıtlının yararına olup olmadığını, ekonomik bir zorunluluğun bulunup bulunmadığını ve daha hafif çözümlerin mümkün olup olmadığını ayrıntılı şekilde araştırır.

Mahkemenin öncelikli olarak incelediği hususlardan biri, kısıtlının mevcut gelir ve malvarlığı durumudur. Eğer kısıtlının banka hesaplarında bulunan birikimler, düzenli kira gelirleri, emekli aylığı veya başka gelir kaynakları bakım ve tedavi giderlerini karşılamaya yeterli seviyedeyse, taşınmazın satılmasının zorunlu olmadığı kabul edilir. Hakim, bu değerlendirmeyi yaparken yalnızca dosyada sunulan belgelerle yetinmez; gerekli gördüğü takdirde UYAP sistemi üzerinden tapu kayıtlarını, banka hesaplarını, araç kayıtlarını ve diğer malvarlığı unsurlarını araştırabilir. Böylece satış talebinin gerçekten ihtiyaçtan mı kaynaklandığı yoksa daha kolay bir çözüm olarak mı tercih edildiği tespit edilmeye çalışılır. Vesayet hukukunda taşınmaz satışı, ilk başvurulacak yöntem değil, ancak diğer mali kaynakların yetersiz kaldığı durumlarda düşünülebilecek istisnai bir çözüm olarak kabul edilmektedir.

Satış talebinin reddedilmesine yol açan bir diğer önemli neden ise, satışın kısıtlının menfaatine olduğunun somut şekilde ortaya konulamamasıdır. Mahkeme, yalnızca taşınmazın satılmasının gerekli olduğunu gösteren açıklamalarla yetinmez; satıştan elde edilecek bedelin nasıl kullanılacağını, hangi ihtiyaçların karşılanacağını ve bu işlemin kısıtlının yaşam kalitesine nasıl katkı sağlayacağını da görmek ister. Satıştan elde edilecek paranın belirsiz şekilde kullanılacak olması veya vasinin bu konuda ayrıntılı bir plan sunamaması halinde talebin kabul edilmesi oldukça güçleşir. Uygulamada vasiden, satış bedelinin güvenli şekilde muhafaza edileceğine, çoğunlukla devlet bankasında açılacak hesapta değerlendirileceğine ve yalnızca mahkemenin uygun göreceği ihtiyaçlar için kullanılacağına ilişkin taahhüt istenmektedir. Böylece taşınmazın nakde çevrilmesinden sonra da kısıtlının malvarlığı korunmaya devam eder.

Mahkemenin önem verdiği bir diğer konu ise satış yöntemidir. Türk Medeni Kanunu ve ilgili mevzuat, vesayet altındaki kişilere ait taşınmazların satışında şeffaflığın ve piyasa değerinin korunmasını amaçlamaktadır. Bu nedenle vasinin doğrudan pazarlık usulüyle satış talep etmesi, denetim makamının gerekli onaylarının bulunmaması veya satışın gerçek değerinin altında gerçekleşme ihtimalinin bulunması halinde mahkeme satış izni vermeyebilir. Hakim, taşınmazın değer kaybına uğramasını ve kısıtlının ekonomik zarara uğratılmasını önlemek amacıyla satış prosedürünün hukuka uygun yürütülmesini zorunlu görmektedir. Gerektiğinde bilirkişi incelemesi yaptırılması, rayiç değerin belirlenmesi ve satışın denetlenebilir usullerle gerçekleştirilmesi de bu yaklaşımın doğal sonucudur.

Yargıtay kararlarında da vurgulandığı üzere, satış izni verilmeden önce kısıtlının sahip olduğu diğer malvarlığı unsurlarının ve gelir kaynaklarının ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi zorunludur. Taşınmaz dışında gelir sağlayabilecek başka malvarlığı bulunmasına rağmen bunlar araştırılmadan verilen satış izinleri hukuka uygun kabul edilmemektedir. Bu nedenle hakim, vasiden ayrıntılı hesap dökümleri, gelir-gider tabloları, defter kayıtları ve harcamalara ilişkin belgeler sunmasını isteyebilir. Yapılan inceleme sonunda satışın gerçekten zorunlu olduğu ve doğrudan kısıtlının yararına hizmet ettiği kanaatine varılması halinde izin verilebilir. Buna karşılık ekonomik zorunluluk veya menfaat unsuru yeterli delillerle ispatlanamadığında, mahkeme kısıtlının mülkiyet hakkını koruma ilkesini ön planda tutarak satış talebini reddeder. Böylece vesayet hukukunun temel amacı olan kısıtlının malvarlığının korunması ilkesi, vasinin taleplerine rağmen öncelikli olarak gözetilmiş olur.